Sözün Peşinde: Felsefe Gözlüğüyle Edebiyat Okumak

Okurken Düşünmenin, Düşünürken Özgürleşmenin 6 Durağı

Hakkında

Program Hakkında

Önce söz vardı; felsefe de edebiyat da o sözden doğdu. Prof. Dr. Güncel Önkal'ın altı bölümlük bu eğitimi, okuma eylemini felsefi bir anlama çabasına dönüştürmeyi hedefliyor. Program, mitostan logosa geçişle başlayıp felsefe-edebiyat ilişkisini epistemoloji, etik ve ontoloji boyutlarında ele alıyor; ardından modernitenin akılcı romanından romantizmin başkaldırısına, hermeneutikten postmodern edebiyatın yapıbozumuna uzanan dönemsel bir yolculuğa çıkıyor. Son bölümde tüm bu kavramlar, Hermann Hesse'nin Siddhartha'sı üzerinden somut bir okuma örneğinde buluşuyor. Katılımcılar bir romanın karakterlerinde yazarın etik tavrını, kurgusunda farklı bir varlık düzenini ve kendi yorumlarında yeni bir anlamı görmeyi öğreniyor. Eğitim, filozofların metinlerini zorlu bulanlar için edebiyatı kendi kendine felsefe yapmanın bir basamağı olarak sunuyor ve gündelik hayatta edebiyata yer açmanın felsefeye de yer açmak olduğunu gösteriyor.

Eğitim İçerik Başlıkları

•    Mitostan logosa geçişle felsefe ve edebiyatın ortak kökeni, retorik ve edebiyatın bilgi boyutu

•    Olan ile olması gereken arasındaki ayrım, karakterlerde etik taçlandırma ve varoluşçu edebiyatta özgürlük sorunu

•    Kurmacanın varlık düzeni: edebiyat eserinde zamanın ve mekânın okur tarafından yeniden kurulması

•    Descartes'ın düşünen öznesinden Bildung romanına modern edebiyat ve romantizmin doğaya dönüş eleştirisi

•    Hermeneutik okuma, okurun yazarın önüne geçişi ve postmodern edebiyatta yapıbozum ile distopya

•    Hermann Hesse ve Siddhartha örneğinde tüm felsefi kavramların uygulanması ve edebiyatın onarıcı gücü

İçerik

1 video

Bu giriş bölümü, felsefe ile edebiyatın aynı kökten, yani sözden doğduğunu gösteriyor. İnsan bir homo narrans, öykü anlatan ve öyküyle hayata tutunan bir varlık olarak ele alınıyor; mitolojinin doğayı açıklarken insanın hırsını, cesaretini ve aşkını da nasıl simgeleştirdiği tartışılıyor. Mitostan logosa geçişle felsefenin edebiyattan ayrıştığı tarihsel eşik, sofistlerin retoriği ve Aristoteles'in Retorik ile Poetika'sındaki trajik karakter fikri üzerinden izleniyor. Bölüm, edebiyat eserinin edilgen bir yazı yığını olmadığını, okura bilgi taşıyan ve sınırlı ömrüne sınırsız bir deneyim katan epistemolojik bir karşılaşma olduğunu ortaya koyarak sonraki bölümlerdeki etik tartışmaya zemin hazırlıyor.

Bölümde Ele Alınan Temel İçerikler

- Homo narrans: öykü anlatan insan ve sözün felsefeye önceliği

- Mitolojinin doğayı ve insan tutkularını birlikte açıklaması

- Mitostan logosa geçiş ve felsefe ile edebiyatın ayrıştığı eşik

- Sofistler, retorik ve Aristoteles'te trajik karakter

- Edebiyatın epistemolojik boyutu: söz dizimi, içerik ve didaktik işlev

Öğrenme Çıktıları

Bu bölümün sonunda katılımcı:

- Felsefe ile edebiyatın tarihsel olarak iç içe geçmişliğini açıklar

- Mitostan logosa geçişin iki alan açısından anlamını yorumlar

- Retoriğin amaçlı bir söz söyleme sanatı olarak etik ve siyasal yönünü tanımlar

- Trajik karakterin okura ne öğrettiğini örneklerle ifade eder

- Okuma eylemini yorumlamaya dayalı felsefi bir etkinlik olarak değerlendirir


Eğitmen (1):

1 video

Bu bölüm, felsefe-edebiyat ilişkisinin okuru en yakından ilgilendiren boyutunu, etiği ele alıyor. İoanna Kuçuradi'nin "etik taçlandırma" kavramından yola çıkılarak, gündelik hayatta sorgulamadan tekrarladığımız değer biçmeler ile bilinçli bir etik bakış arasındaki fark ortaya konuyor. Her edebiyat eserinin hem olanı hem olması gerekeni söylediği, bu gerilimin de karakterlerin tercih ve eylemlerinde somutlaştığı gösteriliyor. Varoluşçu edebiyatla birlikte bilginin yerini anlamın aldığı, ana sorunun özgürlük olduğu ve kişinin kendisini ancak bir başkası üzerinden tanıyabildiği tartışılıyor. Bölüm, başka yaşamları okumanın hoşgörü sınırını ve onunla birlikte özgürlüğü genişlettiği fikriyle tamamlanıyor.

Bölümde Ele Alınan Temel İçerikler

- Kuçuradi'de değer biçme, değer atfetme ve etik taçlandırma

- Etiğin temel ilişkisi: olan ile olması gereken

- Roman kahramanının tercihleri ve yazarın etik tavrı

- Varoluşçu edebiyatta anlamın önceliği ve özgürlük sorunu

- "Başkası" kavramı, hoşgörü ve Heidegger'de sanatın hakikati açması

Öğrenme Çıktıları

Bu bölümün sonunda katılımcı:

- Bir eserde olan ile olması gereken arasındaki ayrımı saptar

- Etik taçlandırma kavramını karakter çözümlemesinde kullanır

- Kahramanın seçimlerinden yazarın dünyaya bakışını çıkarsar

- Epistemolojik okuma ile etik okuma arasındaki farkı açıklar

- Edebiyatın başkasını tanıma yoluyla özgürlüğü nasıl genişlettiğini tartışır


Eğitmen (1):

1 video

Bu bölüm, felsefe-edebiyat ilişkisinin en çetrefil alanına, ontolojiye giriyor. Okurun bir eseri okurken şimdi ve burada olmayan bir düzleme taşındığı, yani ontolojik bir kayma yaşadığı gösteriliyor. Zamanın okurun ruh hâline göre hızlanıp yavaşladığı öznel zaman fikri ve eserin mekânının okuru bambaşka bir uzama götürmesi ele alınıyor. Hayvan Çiftliği gibi distopik kurgular üzerinden, başka bir varlık düzeninin mümkün olup olmadığı sorusu açılıyor. Bölüm, kurmacanın insanı zamandan ve mekândan özgürleştirdiğini, okurun da sözün peşinde bir hakikat arayışını sürdürdüğünü vurgulayarak ontolojiyi okur-metin ilişkisinin bel kemiği olarak konumlandırıyor.

Bölümde Ele Alınan Temel İçerikler

- Ontoloji: varlık bilgisi ve edebiyat eserinin varlık katmanları

- Zamansallık ve okurun kurduğu öznel zaman

- Mekânın ve uzamın değişmesiyle yaşanan ontolojik kayma

- Kurmaca, gerçekçilik ve distopik dünyaların olanaklılığı

- Ontolojik özgürlük ve sözün peşinde hakikat arayışı

Öğrenme Çıktıları

Bu bölümün sonunda katılımcı:

- Edebiyat eserinin işaret ettiği varlık düzenini tanımlar

- Okuma sırasında yaşanan zaman ve mekân kaymasını açıklar

- Öznel zaman kavramını kendi okuma deneyimiyle ilişkilendirir

- Sevdiği eser türlerinden kendi düşünce dünyasına dair çıkarım yapar

- Ontolojik boyutun etik ve epistemolojik boyutlarla bağını kurar


Eğitmen (1):

1 video

Bu bölüm, kavramsal boyutlardan dönemsel okumaya geçiyor ve modernitenin edebiyattaki izini sürüyor. Descartes'ın özne-nesne ayrımı ve "Düşünüyorum, o hâlde varım" önermesiyle aklı merkeze alan modern düşüncenin, usçu ve gerçekçi edebiyatı nasıl biçimlendirdiği anlatılıyor. Karakterin eğitimle kendini inşa ettiği Bildung romanı, kurumlara güveni ve ideal yaşam tasviriyle inceleniyor. Ardından romantizmin bu soğuk akla yönelttiği eleştiri ele alınıyor: doğaya dönüş, şiirsellik, yabancılaşmış uzman özne ve düzgün karakterin yolunu değiştiren çeldirici figür. Nietzsche'nin Apollon-Dionysos ikilemi, ölçülü akıl ile coşkun hayal gücü arasındaki bu gerilimi okumak için bir anahtar olarak sunuluyor.

Bölümde Ele Alınan Temel İçerikler

- Descartes'ın Kartezyen ayrımı: res cogitans ve res extensa

- Usçu ve gerçekçi edebiyatta aklın evrenselliği

- Bildung romanı: eğitim, tarih bilinci ve ilerleme fikri

- Romantizmin eleştirisi: doğaya dönüş, yabancılaşma ve çeldirici karakter

- Nietzsche'de Apollon ve Dionysos, logos ve mitos karşıtlığı

Öğrenme Çıktıları

- Bu bölümün sonunda katılımcı:

- Bir eserin modernist anlayışla yazılıp yazılmadığını ayırt eder

- Özne temelli düşüncenin edebiyattaki yansımalarını açıklar

- Bildung romanının temel özelliklerini ve figürlerini tanır

- Romantizmin moderniteye yönelttiği eleştirileri sıralar

- Apollon-Dionysos ikilemini karakter çözümlemesine uygular


Eğitmen (1):

1 video

Bu bölüm, modernitenin ve romantik eleştirinin ardından bugün içinde bulunduğumuz postmodern edebiyatı ele alıyor. Önce modern, modernite, postmodern ve postmodernite kavramları birbirinden ayrılıyor; ardından postmodern edebiyata geçişi sağlayan hermeneutik anlayış tanıtılıyor. Bilmenin anlamak olduğu bu yaklaşımda söz yazardan okura geçiyor, yazarın ufku ile okurun ufku kaynaşıyor ve her eser birden çok anlam katmanı taşıyor. Derrida'nın différance kavramı ve Georges Perec'in dil deneyi üzerinden yapıbozum, Terry Eagleton'ın "edebiyat olayı" fikriyle okumanın okurun başına gelen bir olay oluşu tartışılıyor. Bölüm, modern ütopyaların distopyaya çevrilmesini ve tutarsızlıklarla, krizlerle kurulu bir dünyanın edebiyatını inceleyerek kapanıyor.

Bölümde Ele Alınan Temel İçerikler

- Modern, modernite, postmodern ve postmodernite ayrımları

- Hermeneutik: bilmek anlamaktır, okur metni yeniden yazar

- Ufukların kaynaşması, alt metinler ve çoğul anlam

- Derrida, Perec ve Eagleton: yapıbozum ve edebiyat olayı

- Ütopyadan distopyaya geçiş ve kitap-film uyarlaması karşılaştırması

Öğrenme Çıktıları

Bu bölümün sonunda katılımcı:

- Modern ve postmodern edebiyat anlayışlarını karşılaştırır

- Hermeneutik okumada yazar, metin ve okur ilişkisini açıklar

- Bir eserdeki alt metinleri ve farklı yorum olanaklarını saptar

- Yapıbozumun dil ve biçim düzeyindeki örneklerini tanır

- Distopyayı modern ütopya anlayışının eleştirisi olarak değerlendirir


Eğitmen (1):

1 video

Serinin son bölümü, önceki beş bölümde işlenen bütün kavramları Hermann Hesse'nin yazını üzerinde sınıyor. Siddhartha, kahramanın mevcut olanı olumsuzlayarak olandan olması gerekene doğru çıktığı ve sonunda başladığı yere döndüğü varoluşsal bir yolculuk olarak okunuyor. Hesse'nin döngüsel zaman anlayışı, Aydınlanma'nın çizgisel zamanına karşı konumlanışı ve amor fati, yani yazgını sev düşüncesiyle bağı ele alınıyor. Yazarın Bildung geleneği ile romantizm arasındaki yeri, karakterlerindeki Apollon-Dionysos gerilimi ve romantik okuma ile "Barış Çocukları" okuması tartışılıyor. Bölüm, Bozkır Kurdu ve Sabahattin Ali'nin İçimizdeki Şeytan'ına uzanan okuma önerileriyle ve felsefe-edebiyat ilişkisinin onarıcı, eleştiriye ve başka bir dünyayı düşünmeye olanak veren bir ilişki olduğu vurgusuyla programı tamamlıyor.

Bölümde Ele Alınan Temel İçerikler

- Siddhartha: olandan olması gerekene varoluşsal yolculuk

- Döngüsel zaman, başlangıca dönüş ve amor fati

- Hesse'de Bildung geleneği, romantizm ve Apollon-Dionysos gerilimi

- Romantik okuma ve "Barış Çocukları" okuması; Doğu mistisizmi içinde Batılı roman

- Edebiyatın onarıcı gücü ve okuma önerileri: Bozkır Kurdu, İçimizdeki Şeytan

Öğrenme Çıktıları

Bu bölümün sonunda katılımcı:

- Siddhartha'yı epistemoloji, etik ve ontoloji kavramlarıyla çözümler

- Hesse'nin döngüsel zaman anlayışını çizgisel zaman anlayışıyla karşılaştırır

- Amor fati kavramını Hesse'nin karakterleri üzerinden açıklar

- Bir Hesse romanına iki farklı okuma biçimiyle yaklaşır

- Edebiyatı gündelik hayatında felsefe yapmanın bir basamağı olarak kullanır


Eğitmen (1):